ئازاد وەرتی

چۆن لەم چەقبەستنە سیاسییە رزگارمان بێت؟

نیگایەک بۆ دوێنێ

کورد نەتەوەیەکی هەژارە، لە مێژوو، لە بونیاتنانی شارستانیەت، لە یەکخستنی خاک‌و نەتەوە، لە جێگیرکردن‌و دابینکردنی مافە مەدەنییەکان، لە رێڕەوەکانی سوودوەرگرتن لە ئاین‌و ئیسلامگەرایی، لە دامەزراندنی سوپایەکی بەهێزی یەکگرتوو، لە تۆڕبەندی خێڵ‌، هەژار لە دەیان بنەمای دیکەی گرنگ کە کورد لە نەتەوەیەکی هەژاری ژێردەستەوە بکاتە نەتەوەیەکی باڵادەستی خاوەن سەروەری لەسەر خاک‌و جوگرافیای خۆی.

لە ئەزمونی ئەمارەتەکانیشدا، کورد بە ئەندازەیەک هەژار بووە، نەیتوانیوە سوود لە شکستەکانی خۆی ببینێ‌و ناکۆکییە ناوخۆییەکانی دوای نوشوست بکاتەوە خاڵی وەرچەرخان‌و خاڵی پێکگەیشتن‌و لێکتێگەیشتن‌و خوێندنەوەی یەکتر، هەر بۆیەشە عوسمانییەکان‌و سەفەوییەکان‌و تەنانەت عەرەبەکانیش کوردیان وەک کەرەستەیەکی بەردەستی ئاسان بەکارهێناوەو خاکەکەیشیان لێ کردۆتە گۆڕەپانی ساغکردنەوەی ململانێکانیان.

لە مێژووی نوێشدا، کورد هەر نەیتوانی ببێتە ئەو نەتەوە بەهێزەی کە مێژووێکی پڕ لە گەورەیی‌و دیرۆکی بۆ نەتەوەو نیشتمانەکەی بنوسێتەوە. هەر لە سەرەتای هاتنی ئینگلیزو فرەنسییەکانەوە، دوای جەنگی جیهانی یەکەم، تا دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە مەهابادو دواتریش بەرپاکردنی شۆڕشی نەتەوەیی ئەیلول‌و دوو شۆرشی، نوێ‌و گوڵان،‌ لە ناوەڕاستی حەفتاکان‌و دوای هەرەس، دواتریش ئەنجامدانی راپەڕینی (١٩٩١)…

بە درێژایی هەموو ئەو قۆناغە مێژوویانە، وەک هەندێ مێژوونوس دەڵێن کورد هەر نەتەوە بەرگریکارەکە بووە بەرامبەر شمشێر وەشێنەکانی عەرەب‌و تورک‌و فارس، ئیتر کورد لەبری دژەهێرش، لەبری ئەوەی ببێتە هێرشبەرێکی چاونەترس‌و فراوانخوازی دوێنێ‌، لەبری ئەوەی سنورێک بۆ لەشکرکێشییەکانی نەتەوە هێرشبەرەکان دابنێ، هەموو هێزو توانای خۆی بە ئاراستەی چەقی نەتەوەییانەی خۆی شکاندۆتەوەو توانستەکانیشی بۆ یەکلاییکردنەوەی ململانێی ناوخۆیی‌و خێڵەکییەکان تەرخانکردووە، ئیتر کورد لە دۆخی سۆفیگەرانەی بەردەستی تەریقەتە سیاسییەکانەوە کەوتۆتە وێزەی خودکوژی‌و خۆخواردنەوەو کوشتنی ویستی سەروەربوونی نەتەوەییانەی خۆی‌و نائاگایانەش بۆتە ماڵێک بۆ دامرکاندنەوەی حەزە پاوانخوازییەکانی خەلیفەو سوڵتان‌و والییەکانی دوێنێ‌و پرسی نەتەوەییەکەیشی کردۆتە قوربانی هەڵچوونی کاتییانەی هەندێ لە سەرۆک ئەمارەت سەرخێڵەکان، بەمهۆیەشەوە مێژووی کوردو مێژووی خاکی کوردستان کەوتۆتە دوایین کاروانی شارستانیەت‌و مێژووی مرۆڤایەتیەوە.

دووبارەبوونەوەی دیمەنە مێژووییەکان

هەمان نەخۆشی ئەمارەتەکانی دوێنێ (کە گوماندەکرێت زیاتر لە خەوشێکی جێنەتیک بچێ کە لە رەچەڵەکی بایۆلۆژیانەی نەتەوەی کورددا هەبێت!)، ئێستا خۆیان دووبارە دەکەنەوە، سنوری دوێنێی ئەمارەتەکان تا ئەندازەیەک لێکدەچنەوە، هەژموونەکان وەک سەردەمی جارانی عوسمانی‌و سەفەوییەکان دابەشبوونەتەوە، ناوەندی بڕیاری سیاسی لێکترازاوە، یەکێتی هەڵوێستی نەتەوەییانە ونبووە، هێزی سەربازی‌و دارایی‌، تەنانەت بنکەکانی رایەڵەی کۆمەلایەتیش دابەشبوونە، هەموو ئەمانەش لە کاتێکدایە کە هێشتا تاکە هەنگاوێکیش بە ئاراستەی سەروەربوونی نەتەوەییانەی گەلەکەمان لە سەر خاکی خۆمان نەچووینەتە پێشەوە، حکومەت لەرووی قەوارەو فۆڕمەوە هیچ جیاوزییەکی لەگەڵ کابینەکانی نیوەی دووەمی دەیەی نەوەدەکان‌و دەیەی یەکەمی دووهەزار نییە، لەوپەڕی هێزو توانستی داراییەوە بۆ ئەوپەڕی بێهێزی‌و مووچە نەدانەوە، لەوپەڕی وڵاتێکی دەوڵەمەند بە سامان‌و سەرمایەی ژێر زەوییەوە بۆ هەرێمێکی ئەوپەڕ هەژار کە چاوی لە هاوکارییەکانی دەرەوە بێت‌و هێشتا حەز بکات بەغدا خێرێکی لە بودجەی ساڵانە پێبکات.

خەوشی ئێمە، وەک نەتەوە، لەوەدایە کە بەدرێژایی قۆناغەکانی مێژوو نەبووینەتە خاوەنی گاندییەک، یاخود بسماڕکێک، یان ناپلیۆنێک. لە مێژووی ئەڵمانەکاندا، بسماڕک ئەو راوێژکارو ئیمپڕاتۆڕە ئاسنینە بوو کە توانی سەرجەم هەرێمەکانی ئەڵمانیا یەک بخاتەوەو گەلەکەی لە چوارچێوەی یەکگرتنێکی جوگرافیانە یەکبخاتەوەو رایخی دووەمی ئەڵمانیا دامەزرێنێ‌، هەڵبەتە ئەمکارەیشی بەهۆی بەکارهێنانی سیاسەتی هاوسەنگی هێزەکانەوە بەدەستهێنا، واتە بسماڕک کاری لەسەر نەفیکردنەوی هیچ یەکێک لە هەرێمەکانی ئەڵمانیا نەکرد، بەڵکو لەرێی راگرتنی پارسەنگەوە توانی ببێتە ئەو راوێژکارە بەهێزەی کە دواتر وڵاتێکی لێ بەرهەمهات کە نیوەی جیهانی داگیرکرد. لەوپەڕی رۆژهەڵاتی ئاسیاشەوە، گاندی یەکێک بوو لەو پاڵەوانە مەدەنییە مێژوویانە کە بە تەنیا جلی بەرخۆیەوە، بە پێخاوسی، شار بەشاری هیندستانی کردو نەتەوەکەی خۆی لە بێئاگایی بەخەبەر هێنایەوە، دواجاریش لەبەردەم ئینگلیزەکاندا پێی چەقاندو توانی سەروەری بۆ هیندستان بەدەست بێنێ.

هەموو ئەمانە، حیکایەتی سەرکەوتنەکانی مێژوون کە گەلانی دنیا بە ئیرادەیەکی پۆڵایینەوە توانیان رەسمێک بە خەتێکی بۆڵد بۆ نەتەوەکانیان لەسەر نەخشەی جیهان بکێشن، بەڵام ئێمە هەر دە ساڵ جارێک دەبێ بگەڕێینەوە چوارگۆشەی یەکەم، لە حکومەتی یەکگرتووی هەرێمی دوای (٢٠٠٥)ەوە، بۆ تارمایی سەرهەڵدانەوەی دوو ئیدارەیی، لە بەشینەوەی داهاتی کوردستانەوە بۆ کەمکردنەوەو دواکەوتنی موچەی فەرمانبەران بۆ چەندان مانگ‌، لە بڕیاری سەربەخۆییەوە بۆ لێکترازانی گوتاری نیشتمانی، لە ئاشبوونەوەو لەگۆڕنانی داخی دوێنێ، بۆ بانگکردنی یەکتر بۆ بەردەم دادگاو تۆمەتبەخشینەوەو ناپاککردنی یەکتری، لە پارسەنگی سیاسییەوە بۆ لاسەنگبوون‌و دەرکەوتنی واڵایی تاکڕەوی لە دەسەڵات‌و قۆرخکردنی جومگەکان، لە پاشەکەوتی داهاتی نەوت بۆ دروستکردنی دەوڵەتەوە بۆ چۆڵبوونی بانکەکان‌و نەمانی نەختینە لە بازاڕەکان، ئیتر نازاندرێ کورد بۆچی وایلێدێت؟

چارەسەر چییە؟

بێگومان چیرۆکی سەرکەوتنە گەورەکان بە منجڕجەنی‌و بەو پێداگیریانە نانوسرێنەوە کە تاسەر دەست بە هەڵوێستێکی دیاریکراوەوە بگیرێت، بەو عەقلیەتەش هەرگیز کورد نابێتە نەتەوەیەکی خاوەن سەروەری کە زیاتر لە نیوەی گەلەکەی بخاتە دەرەوەی بازنەی بایەخپێدانەوە، چونکە سەرکەوتنەکانی مێژوو لە حیکایەتی ئەڵمان‌ لە روانینەکانی بسماڕکی ئاسنین‌و کۆنڕاد ئاندئاوەرەوە دەستی پێکرد کە دەوڵەتی نوێی دیموکراتی‌و فیدڕالییان دامەزراند، لەوبەر ئۆقیانۆسی ئەتلانتیکیشەوە، لە حیکایەتی ئەمریکییەکانەوە دەستیان پێکرد کە خاوەن کەسانی دامەزرێنەری وەک جۆرج واشنتن‌و جۆن ئادەمزو جیفرسەن‌و هیتر بوون‌و شوێنەوارەکانی شەڕی ناوخۆیان بۆ هەتاهەتایە لە فەرهەنگی سیاسی‌و کۆمەڵایەتی‌و ململانێی ناوخۆ سڕیەوە، ئەزمونی ئەڵمان‌و ئەمریکییەکان چارەسەرێکیان داهێنا کە بنچینەکەی هاوسەنگی هێز بوو لە نێوان پێکهاتە ناوخۆییەکانیان، هاوسەنگییەک کە ماف بە هەرێم‌و ویلایەتەکان بدرێ جۆرێک لە سەروەری لۆکاڵیان هەبێت، تەنانەت ببنە خاوەن یاسای هەرێمی تایبەت بەخۆیان.

ئێستا لە ئەمریکا (٥١) ویلایەت هەیە، بەڵام خاوەنی یەک پایتەختی فیداڕڵن، ئەڵمانەکانیش لە (٤٠٠) ئەمارەتەوە بۆ (٣٨) ئەمارەت تا سەردەمی ناپلیۆن، دواتریش لەرێی بسماڕکەوە بۆ (١٦) ویلایەت (لاند)ی یەکگرتووی ئەڵمانیا لە چوارچێوەی سیستەمێکی فەرمانڕەوایی فیدڕالی کە لامەرکەزیەت ژێرخانە سیاسییەکەی بووە، تەنانەت هیندستانیش هەمان سیستەمی ویلایات پەیڕەو دەکات، سەرباری ئەزمونی سوێسڕا کە دوای (٨٠٠) ساڵ کۆنفدڕالی جارکی تر گەڕانەوە سەر سیستەمی فیدڕاڵی‌و فۆڕمێکی نوێی پێکەوەژیانی ناوخۆییان داهێنا کە تا ئێستاش هەر سەکەوتن دەنوسێتەوە. هەموو ئەو نەتەوانە، بێگومان خاوەن سەروەری سیاسی خۆیانن، هیزی سەربازییان یەکخراوە، سیاسەتی دەرەوەیان نیشتمانییە، دوور لە هەژمونی حزبیانە، ئابوری‌و ئاسمان‌و جوگرافیایان یەک رووتەختی هەیە، بەڵام لامەرکەزیەتی هەرێمایەتی، یاخود لامەرکەزیەتی ویلایەتەکان، دەسەڵات‌و جۆرێک لە سەروەری ناوخۆیی بۆ هەڵخستوون کە هەر ناوەندەو لە چواچێوەی سنورە کارگێڕییەکەی خۆیدا دەسەڵاتی جێبەجێکردن‌و یاسادانانی هەیەو هیچ جۆرە لێکدژبوون یان بەریەککەوتنێکیش روونادات کار بکاتە سەر هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستە کۆمەڵایەتی‌و سیاسییە ناخۆییەکانیان.

بۆیە لەم سۆنگەیەوە، دەکرێ کوردستانیش بەهۆی ئەوەی پاشهاتێکی نادیار چاوەڕێی دەکات دوای نەمانی داعش‌و بەهۆی ئەوەی خەوشێکی جێنەتیکانەی بۆماوەیی ناکۆک لە رۆحی نەتەوەییانەیدا هەیە، دەتوانێ سوود لە ئەزموونی ئەڵمان‌و ئەمریکییەکان ببینێ، بە تایبەتیش کە رۆژئاوا ئێستا خەریکە قۆناغی رزگارکردنی مەنبەج تێدەپەڕێنێ‌و پارچە لێکدابڕاوەکانی یەکدەخاتەوەو دەبێتە هەرێمێک لە رۆژئاوای کوردستان، هەروەک ماوەی زیاتر لە بیست ساڵە دوای (٣١)ی ئابی (١٩٩٦) لەسەرزمینی هەرێمی کوردستان دوو هەرێمی سەوزو زەرد هەیە، بۆیە دەکرێ سیستەمی (لاندیا) لەبڕی هەرێم بۆ رێکخستنی کاروباری سیاسی‌و کارگێڕی ناوخۆیی هەرێمی کوردستان بۆ قۆناغی دەیەی داهاتوو لەسەر ئاستی پارێزگاکان بە تاقی بکرێتەوە، ناوەندی هەولێریش وەک بەرلین‌و واشنتن‌و بێڕن پایتەختی ئەو سیستەمە سیاسیەی یەکگرتنی لاندیاکان بێت‌و لە ماوەی ساڵانی داهاتوودا یاسایەکی بنەڕەتی یاخود دەستورێک بۆ کوردستان بنوسرێتەوەو چارەسەرێکیش بۆ کەرکوک‌و تایبەتمەندییەکەی بدۆزرێتەوە کە گونجاو بێت لە نێوان سیستەمی لاندیا‌و سیستەمی دەسەڵاتی ناوەندی.

حیکایەتی دەسەڵاتی ناوەندی یان حەزی حکومەتی مەرکەزی، دەتوانین بڵێین وەک حیکایەت‌و حەزەکانی دیکتاتۆریەتی پڕۆلیتاریایە لە وڵاتێکی بێ کرێکار، چونکە هەرگیز خەونی سەوەربوون بە حەزی دەسەڵاتی مەرکەزی لەناو نەتەوەیەک نایەتە دی کە پاشخانە فەرهەنگی‌و سیاسی‌و فەرمانڕەواییەکەی شۆڕشی شاخ بووبێت‌و خاوەنی میراتێکی شۆڕشگێڕانەی خوێنگەرم بێت کە لە دژی دیکتاتۆریەت‌و دەسەڵاتی تۆتالیتاری خەباتی کردبێت، لەبەرئەوەی بە دڵنیاییەوە ئاکارو رەفتاری شۆڕشگێڕانەی دوێنێی شاخ بە شێوەیەک لە شێوەکان جارێکی تریش لە بەردەم ئەزموونی سیاسی ناوخۆییدا سەرهەڵدەدەنەوەو دەبنەوە کەرستەی شۆڕشێکی دیکە جیاواز کە هێزو هەژمونی ناوکی خۆی ئاراستەی ناخۆی میللەت‌و وڵاتەکەی بکاتەوەو چەقی بازنەی خۆی بکوتێتەوە، بۆیە چاکتر وایە (تا زووە!) بیرێک (بە مەژیەکی کراوە) لە ئەزمونێکی هاوشێوەی ئەڵمان‌و سوێسڕی‌و ئەمریکییەکان‌و چەندان گەلانی سەرکەوتووی تری دنیا بکرێتەوە، بۆ ئەوەی بتوانین لە نوسینەوەی حیکایەتی سەروەربوونی گەلەکەمان، سەرکەوتنێکی مسۆگەر بۆ مێژوو تۆمار بکەین‌و لە خاوەن هێزی بەرگرییەوە ببینە میللەتێک کە جموجۆڵی ئەدیو سنورەکان ببینێ‌و مەملەکەتێک بۆ نەوەکانی داهاتوو بونیاد بنرێ کە تاکەکانی خاوەنی کەسایەتی ئازادو بوێر بن‌و پێشبینی هێرشبردن‌و کشانی پاوانخوازانی دەوروبەر بکەن‌و سەرەتایەک لە مێژووی نوێی جیهانی بۆ گەل‌و وڵاتەکەیان لە سەر نەخشەی نوێی دنیا دابنێین‌و ئیتر زەمەنی گەلی کوردستانیش بە هەناسەی دیموکراسیانەو ناخی لێبوردەییەوە دەست پێ بکات.

Print Friendly, PDF & Email

کۆمێنت بنوسە

نوسینی کۆمێنت

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *