دووریان مەخەنەوە تا پەنجەکان نەشکێن

ئازاد وەرتی

کە لە شاخ هاتنەوە شار
ئەزمون‌و بەسەرهاتەکانی ژیان‌و مێژوو؛ سەلماندویانە کە زانست‌و زانین بنەماو بنچینەی عەقڵن، بەڵام ئەو فاکتەرە سەرەکییەی خەڵک هەڵدەسوڕێنێ‌و مێژوو دروستدەکات بریتییە لە هەست‌و نەست‌و نەریتە باوەکان، بە تایبەتیش ئەو نەریت‌و بەهاو نۆڕمە کۆمەڵایەتییانەی لە نەوەیەکی کۆنەوە، وەک سامانێکی پاشەکەوتی مەعنەوی، بۆ نەوەیەکی نوێ دەگوازرێنەوە، جا ئەم نەریتانە نەریتی دەسکەوت بن یاخود بۆماوەیی-خێزانی.

بەهەمان پێوەری سەرەوە، شۆڕشی شاخ، ئەیلول‌و نوێ، لە دوای راپەڕین‌و لە پڕۆسێسی فەرمانڕەوایی مەدەنیایەی حکومەتدا، ئاکارو رەفتارو رەوتی شۆڕشگێڕانەی حکومڕانی کردە بارێکی گران بەسەر دامەزراوەکانی حکومەتی هەڵبژێردراوی هەرێمی کوردستان. واتە عەقلیەتی دەیان ساڵی شۆڕشی شاخ، بووە عەقلیەتی فەرمانڕەوایی حکومەتی هەرێم، بگرە بەشی هەرە زۆری سەرکردەو فەرماندەکانی شاخ بوونە بەرپرس‌و بەێوەبەری ئەو فەرمانگانەی کە کاروباری خەڵکیان هەڵدەسوڕاند، بەڵام هەڵسوڕاندنێک کە هەناسەی شاخی پێوە دیاربوو، هەناسەیەکی توند، ئامێزگری هەندێ پرەنسیپی شۆرشگێڕانەی کلاسیک، هەڵقوڵاوی فەلسەفە سیاسییە کۆنەکانی گەلانی دونیا، کە ئەزمون‌و مەودای نێوان ئەوان ئێمە لە رووی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی‌و ئاوەدانی‌و پیشەسازییەوە دەیان ساڵی زەمەنی پێشوەچوون‌و گەشەسەندن بوو، بەڵام سەرکردایەتی کورد دەستبەرداری ئەو میراتە نەبوو، بگرە مۆڕلێکردنی یەکتری سەردەمی (شاخ)یشیان کردە ئەو کینەی کە هێدی هێدی لەناو تۆڕی کۆمەڵایەتی کوردستان چەکەرەی کردو کۆمەڵگەی کوردەواری لە یەکبوونی جەماوەریانەی دژ بە رژێم کردە لێکدابڕانی جەماوەرییانەی دوای رژێم‌و دژ بە یەکتر، ئیدی نە لێبوردەیی ما، نە یەکتر خوێندنەوەو یەکتر پەسندکردن؛ تا ئەو رۆژەی شەڕی ناوخۆ بووە ئەو دیوەزمە ناوەختەی کە کوردی بۆ ماوەی چەندان ساڵ بردە ناو خەوێکی بێ ئاگایی‌و ناوشیارییەکی نەتەوەییەوە.

وەهمی باشترین‌و واقیعی ئاسانترین
لە ژیانی ئاسایی خەڵک، هەروەک لە زانستی سیاسی نوێشدا، فاکتەری (باشترین) بە ئەندازەی فاکتەری (ئاسانترین) جێی نابێتەوە، واتە خەڵک بەدوای شتی ئاساندا دەگەڕێ نەک شتی باشتر، یان دەتوانین بڵێین کە بژاردەی شتە باشترین‌و نایابترینەکان کەمینەیەکی کۆمەڵایەتین بەرامبەر بە لەشکری هەوادارانی شتە ئاسانەکان، ئەمەش بێگومان زیاتر پەیوەستە بەو توانستە کۆمەڵایەتییانەی کە لەسەر ئاستی تاک سەرچاوەی گرتووە، بۆیە شتە ئاسانەکان زیاتر رەواجیان لە شتە نایابەکان هەیە، واتە هەمان پێوەری ساغکردنەوەی کاڵایەکی بازرگانییە کە کەلوپەلە هەرزانەکان خێراتر لە بازاڕدا ساغ دەبنەوە بەرامبەر بە کەلوپەلە گرانبەهاکان.

سەرکردایەتی سیاسی، بە تایبەتیش دوای ئەوەی بەرەی کوردستانی پێکهات‌، دواتریش؛ دوای راپەڕین درێژەی کێشا، بەدوای خەونی گەورەوە کەوتبوو، خەونی ئەو پرەنسیپانەی لە شاخەوە وەک عەمبارێکی مەعنەوی لە کۆڵ خۆیان هەڵدابوو، دەیانویست بناغەی حکومەتی مەدەنی هەرێمی کوردستانی پێ دامەزرێنن، بۆیە هەندێکیان بەپێی روانینی سیاسی-حزبیانەی خۆیان؛ سنورەکانی ناوەوەی عیراقیان بڕ نەدەکردو داوای ئۆتۆنۆمیان دەکرد، هەندێکیشیان هەر پێشتر مافی چارەنوسیان هەڵگرتبوو کە دواتر لەسەر فیدرالی نیشتنەوە، ئەنجامەکەیشی ئەوەبوو کە لێکترارانی گوتاری نیشتمانیی زەمەنی شاخیان کردە دیاریەکی نابوتی سەردەمێکی نوێی جیاواز، سەردەمی فەرمانڕەوایی شارو حکومەت‌و مەدەنیەت، ئیتر هەر دوای راپەڕین؛ جارێکی تر گوتاری نیشتمانی‌و نەتەوەییان کردە دوو ئاراستەی دژ بەیەک، یەکڕیزیش بووە ئامانجێکی دوور، وڵاتیش بەو هۆیەوە نیوبەنیو بە دوو پارچەی لێکجیا دابەشکرا، هەروەک بڵێی هەر تازە ئەمڕۆ رێککەوتنی زەهاوی نێوان عوسمانی‌و سەفەوییەکان نوسراوبێتەوەو کوردستانیان کردبێتە دوو بەشەوە.

ئەوەی ئێمە لە ژیاندا فێری بووین ئەوەیە کە لە سیاسەتدا پێوەری ئاسان‌ کاریگەری زیاتری لەسەر ژیانی ئاسایی خەڵک هەیە، چونکە ئەو پێوەرانەی هەڵوێستی نایاب دێننە بەرهەم‌و بەردەوام عەقڵ‌و حیکمەت‌و دانایی‌و کامڵبوون دەکەنە بنچینەی دەردانی هەلوێستەکانیان کەمترین رەواج لەناو خەڵکدا پەیدا دەکەن، چونکە خەڵک ئامادە نییە ئەو هەڵوێستانە بەو ئاڵۆزییە وەربگرن، بەڵکو بەدوای هەڵوێستی ئاسان‌و سادەدا دەگەڕێن کە زوو وێنە گەورەکەیان بۆ ساغ‌و رەونەق بکاتەوە. بەڵام سەرکردایەتی ئێمە کەوتە داوی هەڵە گەورەکەی عەقلانیەت، کارە ئاسانەکانی کردنە ئامانجی دوورمەوداو بەردە گەورەکانیشی خستە سەر شانی میللەتێک کە ‌هێشتا لە رووی پێشکەوتنی سیاسی‌و مەدەنی‌و کۆمەڵایەتییەوە نەگەیشتبووە قۆناغی خۆبەرێوەبەری، یاخود هونەری خۆبەرێوەبردنی مەدەنیانەی دوور لە کارتێکردنی پرەنسیپی شۆرشگێرانە فێر نەببوو، بۆیە سەرکردایەتی سیاسیی کوردستان، کە هەڵگری پەیام‌و رۆحی شاخ بوو، کەوتە قەفەس‌و حەزی خۆزاڵکردن بەسەر ژیانی مەدەنیانەی هەڕەمەکییانەی خەڵک لەناو شارەکاندا، تاوێک بە هەناسەی تۆڵەسەندنەوەو تاوێکیش بە هەناسەی چاوسوورکردنەوەی خۆزاڵکردن‌و رشتنی ترس‌و هەژموون.

سەرکردایەتی سیاسی کەوتە هەڵەیەکی گەورەوە، پێی وابوو کە حوکمڕانی، بەشێوە گشتییەکەی، هەر ئەوەندەی بەسە کە بەسەر کۆمەڵگەدا زاڵ بێت، نەیانزانی هونەرەکانی زاڵبوون بەسەر کۆمەڵگەدا زیاتر پەیوەستە بە هونەرەکانی مانەوەو بەردەوامبوون‌و گونجان‌، دواتریش خۆڕاگری‌و بەرەنگاربوونەوەی قەیران، نەیانزانی کە تەنیا رێگایەک بتوانێ بەسەر یاسا گشتییەکاندا زاڵ بێت، ئەو یاسایایە کە سەرچاوەکەی لە هەست‌و نەریت‌و ئارەزووە خۆکردییەکانی خەڵکەوە هەڵدەقوڵێ.

بێگومان هونەری زاڵبون، یان کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە بە یەکێک لە سەختترین پرسەکان دادەنرێت، چونکە ئەگەر دەسەڵات توانی کلیلەکانی ئەو کۆدانە بدۆزێتەوە کە چارەسەری هەڵچوونی عاتیفیانەی خەڵک دەکەن، کەواتە توانی بەسەر کۆمەڵگەدا زاڵ بێت، بەڵام بەهۆی ئەوەی کە دەسەڵات لە هەموو دەم‌‌و زەمانێک ناتوانێ بەسەر فاکتەری ئابوری زاڵ بێت، بۆیە ناشتوانێت بەو ئاسانییە بگاتە ئەو کلیلانەی کە چارەسەرە خێراو ئاسانەکانی کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگەی بۆ فەراهەم بکات، هەر بۆیە سەرکردایەتی سیاسی کورد کەوتە ئەو هەڵە گەورەیەو بواری پێشکەوتنی پیشەسازی‌و گەشەی ئابوری‌و بوژانەوەی کشتوکاڵی تەواو فەرامۆش کرد، لەجیاتی پێشخستنی ئەو بوارانەی کە بنەمای دەوڵەتدارین، ملی دایە رازیکردنی فەرماندەو سەرکردەکانی دوێنێی شاخ‌و دەسەڵاتدارانی سەردەمی حوکمڕانی مەدەنی، تا وایلێهات کوردستان بوو بە دوو بەشی لێکجیاو مەودایەکی زۆری کۆمەڵایەتیانەیان کەوتە نێوان، توێژێکی دەسەڵاتداری خاوەن هەژموون‌و سەرمایەو پێگە‌، لەگەڵ چینە بنەڕەتەکانی ناو کۆمەڵگە کە تا ساڵانێکی درەنگ بە رەشوڕوتی ژیانێکی پڕ لە کارەساتیان بەڕێکرد، ئەم سیاسەتەش وایکرد دەیان هەزار لاوی خوێنگەرمی خاوەن وزەی نوێ روو بکەنە هەندەران‌و لەوێ نزمترین کارو خزمەتگوزارییەکان هەڵبژێرن.

ئەمەش ئەو راستیەمان بۆ دەرئەخات کە ئەگەر لە هەر سەردەم‌و زەمانێکدا، هونەرەکانی زاڵبوون بە هەڵە بەکار هاتن، یاخود فەرامۆشی هونەری سیاسی بکرێ لە بوارو شێوازی هەڵسوراندنی خەڵکدا، ئەوا وەک باجێکی بۆماوەیی گەورەی مەعنەوی دەگوازرێتەوە بۆ نەوەکانی داهاتوو کە باری سامانە مەعنەوەییە گواستراوەکە زیاتر قورس ئەکات‌و چەندان قۆناغیش لە پێشکەوتن دووری دەخاتەوە، بەمەش هەڵەکانی دوێنێ بە وەهمی (دوێنێ)وە دەگوازرێنەوە سەردەمێکی نوێ‌، لەوانەشە ببنە بناغەیەک بۆ دامەزراندنی هەندێ بنەمای کۆمەڵایەتی نوێ کە دەربازبوون لێیانەوە ئاسان نابێت‌و بگرە (رەنگە) دەیان ساڵ درێژە بکێشێ تاوەکو هاوکێشەکە لە مەژی خەڵکدا سفر دەکرێتەوە، نمونەش بۆ ئەمە هەڵەی شەڕی ناوخۆی کوردستانە کە گەلی کوردی کردۆتەوە دیلی هەندێ وەهمی کۆن‌و بەهۆیەوە وڵات لەرووی سیاسی‌و ئابوری‌و کۆمەڵایەتی‌و تەنانەت هەژموونی سەربازیشەوە دابەشی دوو جەمسەری دژ بەیەک بووەو ‌هێشتا شوێنەوارەکەی بە کارایی هەر ماوەتەوە.

هزری سەرکردایەتی سیاسی کورد
ئەگەر سەرکردەکانی ئەمڕۆی دوێنێ، لە میزاج‌و هزرو هەستی خەڵک تێگەیشتنیان هەبوایە، ئەوا دەیانتوانی بە ئاسانی بگەنە ئەو کۆدانەی کە ریگاکانی یەکگرتنەوەی دوو جوگرافیا لێکدابڕاوەکەی سەوزو زەرد یەکبخەنەوەو حکومەتێکی نیشتمانی لە بری حکومەتی حزبی دامەزرێنن، بەڵام بەهۆی ئەوەی کە بەشی هەرە زۆری هەڵوێستەکانی ئەمڕۆ لە پاشخانی دوێنێی تاریکەوە سەرچاوەی گرتووە، بۆیە بەردەوام سەرکردەکان کەوتوونەتە وەهمێکی خنکێنەری پێشچاوگر، ناتوانن روناکی ئەو سەردەمە ببینن کە بە واقیعی تێیدا دەژین.

بەهۆی ئەم هەڵە گەورەیەشەوە هەموو کوردستان کەوتۆتە چاڵێکی وەهم‌و بێ ئاگاییەوە، نە ئاگای لە پێشکەوتن ماوەو نە بەو ژیانەش خۆشحاڵ‌و سەربڵندە کە تێیدا دەژێ، لە دۆخێکی چەقبەستوودایە، هۆکارە سەرەکییەکەش تەنیا بۆ ئەو عەقلییەتە دەگەڕێتەوە کە خەفەتە سیاسییەکانی دوێنێی کردۆتە کراسێکی سیاسی-حزبی‌و بە قەدو باڵای حکومەتیان هەڵکێشاوە.

هەر بۆیەشە سلێمانییەکان حکومەتی هەرێم لە هەولێر بە زەردی دەبینن‌و هەولێریش حکومەتە خۆجێییەکانی سلێمانی‌و دەوروبەری بە سەوز دەبینێ‌و ناوە بە ناوەش بەرچاویان نیللی دەبێت‌و هەموو سەوزاییەک دەبێتە یەک پارچە نیللی‌و پێیانوایە کە ئیتر سلێمانی کەوتۆتە دەرەوەی کۆنترۆڵکردنی داوودەزگاکانی حکومەتە زەردە حزبییەکەی هەولێر.

رقلێبوونەوەی ئاڵوگۆڕ
ئەگەر سەرکردەکانمان، ئەوانەی زیاتر لە ٤٠ ساڵە بڕیاری سیاسیی نەتەوەیەکی بێ دەرەتانیان کەوتۆتە دەست، چ لە سلێمانی یاخود هەولێرو دهۆک، لە هونەری بەڕیوەبردنی تاک‌و کۆمەڵ‌و گەلەکەیان ئاگاییان هەبوایە، ئەگەر لە حەزە هەرە سادەکەی خەڵکی خۆیان تێگەیشتنیان هەبوایە، ئەگەر لە جیاتی سەنگەرگرتنی نوخبەیەکی کەمژمارە لە یەکتر، روویان لە خەڵکی رەشوڕووت بکردبایە، ئەوا بێگومان هەر گەشە هەڕەمەکییە سادەکەی خەڵک، کوردستانی دەکردە دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری‌و خاوەن ئابورییەکی سەربەخۆی بەهێز.

بەڵام نەزانین‌و بێ ئاگایی ئەو سەرکردانە لە بارو کارلێك‌و هەڵچوون‌و داچوون‌و دۆخی عاتیفیانەی خەڵک، وایکرد کە ئیتر وەهمەکانی ئەوان ببنە ئەو بەهاو پێوەرو بنەما کۆمەڵایەتییانەی کە کۆمەڵگە بە سەقەتی بەرەو نادیارو ناروونی ببەن.

هزری رقلێبونەوەی ئاڵوگۆڕ، حەزی نەفیکردنەوەی یەکتر، خواستی کەنارخستنی یەکتر لە سەرجەم پڕۆسێسی سیاسی‌و نیشتمانی، هەڵبەستنی تاوانی سیاسی‌و یاسایی بۆ یەکتری، هەوڵدان بۆ شکاندنی پەنجەکانی یەکتری، بەکاڵاکردنی کەسایەتییە سیاسییەکانی یەکتری‌و پاوانکردنی پۆست‌و تاپۆکردنی داهاتووی سیاسی بەسەر گروپێکی دیاریکراوی دەسەڵاتدار، وایکردووە کە ئیتر پرسی میللەتێک ببێتە کەرستەیەکی هەرزان بۆ خستنەبازاڕی هەندێ بەرژەوەندی ئابوری بۆ هەندێ کەسی دیار.

واتە ئێستا ناتوانین خواستێکی نیشتمانی یان نەتەوەییانەی رەسەن لە سەرزەمینی کاری سیاسی کوردستانی بەدی بکەین، چونکە کەسایەتی‌و کاراکتەرە سیاسییەکانی کوردستانی هێشتا نەیانتوانیوە لەو قاوغە حزبییە بەرتەسکە بێنە دەرەوەو جوگرافیاکانی دەرەوەی حزبەکەی خۆیان ببینن، یاخود دانی پێدا بنێن.

نەیانتوانیوە ئەو کاریزما نەتەوەییانە بن کە سەرجەم پارت‌و رێکخراو و خەڵک لە دەوری گوتارێکی نیشتمانی یەکگرتوو کۆ بکەنەوە، لە بەغدا پارتی لە دۆڵێک دەخوێنێ‌و یەکێتی‌و گۆڕانیش لە دۆڵێکی تر، لە کوردستانیش پارتی بە دوربین‌و فیلتەر ئیفێکتی زەرد تەماشای پانۆڕامای سلێمانی دەکات، لە بەرامبەریشدا یەکێتی‌و‌گۆڕان پێیانوایە کە باڵەخانەی پەرلەمان‌و حکومەتی هەرێم تەواو بە رەنگی زەرد تەنراوە، کەواتە کوا ئەو هزرە نەتەوەییەی کە بڕیارە دەوڵەتێک بۆ میللەتی کورد دروست بکات؟

بەرهەمی ون
کوا بەرئەنجامی بەرهەمی ٢٤ ساڵی فەرمانڕەوایی یەکێتی‌و پارتی؟ کوا سەروەری سیاسی، سەربەخۆیی ئابوری، گوتاری نیشتمانی، کوا سوپای کوردستان؟ ئایا بەو ئاسانییە مێژوو چاو لەو دوو دەیەی رابردوو دەپۆشێ؟ کوا ئەو نەوە نوێیەی ئەوان پێیانگەیاندووە بۆ وەرگرتنی ئەمانەتی نەتەوەیی؛ دوای خۆیان؟ کوا دادپەروەری کۆمەڵایەتی، کوا گەنج‌و لاوی ئازاد، کە لە دەرەوەی ترس‌و شەرمدا، وەک بەورێک شەڕ لەگەڵ چارەنوس بکات؟ کوا ئەو ئینتیما نیشتمانییەی دوور لە رەنگی حزبایەتی هەموان لە دەوری ئاڵایەکی نەتەوەیی کۆ بکاتەوە؟ کێ بەرپرسە؟ حزبەکان یاخود کۆمەڵگە خۆی ئەو سەرکردانەی هێناوەتە بەرهەم‌و بەسەر خۆیدا زاڵی کردوون؟

حزبایەتی لە کوردستان هەرگیز هۆکارێک نەبووە بۆ داڕشتن‌و داکوتینی بنەماکانی دیموکراسی، بە ئاشتی گواستنەوەی دەسەڵات، سەربەخۆکردنی دەسەڵاتی دادوەری، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، بە مەرجەعکردنی پەرلەمان، بەڵکو حزبایەتی بریتی بووە لە کارخانەیەک بۆ جێکردنەوەی بەرژەوەندی هەندێ دەستڕۆیشتوو، لەو رێگایەشەوە دیلکردنی میللەتێک بۆ هەژموون‌و کارتێکردنی حزبیانە بۆ ئەوەی وەک کەرستەیەکی ئاسانی هەڵبژاردن سندوقەکانی دەنگدانی پێ پڕ بکەنەوە.

سەقەتکردنی حزبایەتی
حزبایەتی لە کوردستان هەرگیز نەیتوانیوە ببێتە هەوێنی بەرهەمهێنانی پابەندبوونە نیشتمانییەکان، نەیتوانیوە ببێتە هەوێنی چەسپاندنی ئەزمونێکی نوێی دیموکراسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە کاتێکدا کە کورد تەنیا بە نواندنی دیموکراسیانەی دەسەڵات دەتوانێ ببێتە ئەو دورگە بەهەشت ئاسایەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە دەیان سەدەیە چاوەڕوانی دەرچوونی هەلێکی لەم جۆرە لە گەلانی نیشتەجێی ئەم ناوچەیە دەکرێ! کورد نەیتوانی بە زیاتر لە ١٥٠ ملیار دۆلار بگاتە بناغەی دەوڵەتداری خۆی، لە کاتێکدا ئەو بڕە پارەیە بایی پێکهێنانی چوار دەوڵەتە. کوان ئەو هەلانەی کارکردن، یاخود ئەو بازاڕەی کە داینامیکیەتی ئابوری ناوچەکە لە خۆی کۆبکاتەوە. کێ لەو هەموو هەڵە مێژوویانە بەرپرسە؟ میللەت یان حزبەکان؟

ئێمە زانیومانە کە سیاسەت بریتییە لە هونەرێک بۆ گونجان‌‌و یەکتر خوێندنەوە، رێگایەک بۆ گرێبەستێک بۆ پێکەوە ژیان‌و پێکەوە هەڵکردنی ئاشتیانە، بریتییە لە گونجاندنی رەوت‌و جوڵە لە نێوان پێداویستی سەردەم، جا عەقلانی بێت یان هەڕەمەکی.

خۆ لەوانەیە هەندێجار عەقڵ یان مێژوو بڵێ ئەو هەڵوێستە نالۆژیکە، بەڵام سیاسەتوانی راستەقینە ئەو کەسەیە کە ماهییەتەکان وەک خۆی بخوێنێتەوە نەک بەرهەڵستی کوێرانەی هەندێ دابونەریتی گواستراوە بکات.

خۆ راستە عەقڵ سەرزەمینە کۆمەڵایەتییەکان باشتر ئامادە دەکات، بەڵام هەمیشە عەقڵ پێویستی بە کات‌و رەگەزی زەمەن هەبووە، هەرگیز عەقڵ نەیتوانیووە بەرهەڵستی کشان‌و گەشەکردنی هەڕەمەکیانەی نەریت‌و نۆڕمەکانی خەڵک بکات.

هەر بۆیە بەردەوام بەرەی عەقڵ لە شەڕی دەستەویەخەی نێوان عەقلانیەت‌و هەڕەمەکیدا بۆتە قوربانی زەمەنی خۆی‌، ویست‌و هەستەکانی هەڕەمەکیش بوونەتە ئەو هێزە زاڵەی کە کۆنترۆڵی کۆمەڵگەیان کردووە، چونکە بازنە لاشعوریەکەی خەڵک هەمیشە دیلی رەوتی هەڕەمەکی بووەو خەڵکیش لەسەر سروشت‌و مۆتیڤە هاندەرە شاردراوەکانی خۆی کاری رۆژانەی بەڕێ دەکات نەک لەسەر بنەمای راسپاردەی عەقلانی‌و ئامۆژگارییەکان.

ئەوەش بەهۆی ئەوەیە کە تاک بەر لەوەی دیلی دەستی نەریتەکانی دەورەبەری خۆی بێت لەناو کۆمەڵگە، دیلی دەستی زاتیەت‌و غەریزەکانی خۆیەتی. واتە ئەگەر کەسێکی یەکجار عاقڵمەند هەبوو کە حیکمەت‌و مەعریفەی لێ ببارێ، بەڵام کە دوچاری دۆخێکی دارایی تەنگ هاتەوەو منداڵەکانی لە برسانا رۆژانە بگرین‌و هەموو رۆژێ رووبەرووی بۆڵەبۆڵی ژنەکەی هاتەوە، ئەوا عەقڵ‌و مەعریفەی ئەو دانەرە کۆچ دەکات‌و ناچار دەبێت وەک دیلێک لەبەردەمی بازرگانێکی چڵێس بۆ دوو فلس بپاڕێتەوە تا گوشاری منداڵ‌و خێزانەکە لەسەر خۆی هەڵگرێ یان سوک بکات‌و لەو دۆخە دژوارە رزگارییان بکات.

کەواتە عەقڵ ئەگەر کاریگەریشی هەبێت، ئەوا کاریگەریەکی مەودا درێژەو هەرگیز ناتوانێ بەسەر هەڵوێستە گەرمە هەڕەمەکییەکان زاڵ بێت‌و ناشتوانێ ببێتە جێگرەوەیەکی مەنتیقی بۆ عاتیفە هاندەرەکان، چونکە هەمیشە سۆز جوڵە دروست دەکات.

واتە هەر جوڵەیەک لە هەر تاکێکەوە بێت سەرچاوەکەی عاتیفەیە نەک مۆتیڤی عەقلانی. هەمان ئەو هەڵەیە کە هەندێ حزب تێیکەوتووە، پێیانوایە کە دەتوانن لە هەڵکردنی ئاڵای نەفیکردنەوەی یەکتر شوێنەواری یەکتر لە نەخشەی وڵاتەکەیان بسڕنەوەو سەرەتایەکی نوێی دەسەڵاتی عەقلانیش بۆ میللەتەکەیان داڕێژن، بەڵام خۆ خاوەن تیورە یۆتیۆپیاکانیش هەمان حەزی ئەو دەسەڵاتە فەلسەفی‌و عەقلانییەیان هەبووە؟ خۆ ئایینەکانیش بۆ دروستکردنی ئینسانی عاقڵمەندی دادپەروەر تێکۆشاون‌و سەدان هەزار کەسیان بەکوشت داوەو بەهیچیش نەگەیشتوون.

کەواتە دەسەڵات‌و گۆڕانکاری؛ زیاتر بە زەمەن‌و پێشکەوتنی هزری کۆمەڵایەتییانەوە بەندە نەک بە سەپاندنی خواستی نوخبەیەکی دیاریکراوەوە!

دوڕیان
هەر بۆیە دەبێ ئیتر لێرەوە؛ لەنێوان دوڕیانی دەسەڵاتی عەقلانی‌و دەسەڵاتی پراگماتی‌و واقیعی، یەکێکیان هەڵبژێرین کە زیاتر لە رەگەزی (ئاسانترین)نمان نزیک بکاتەوە نەک (باشترین)ی ئاڵوز کە بەدەستهاتنی لە سەردەمی ئێستادا بە دوور دەبیندرێ.

ئەگەریش تێکچوون‌و چەقینی واقیعی سیاسی ئەم دواییەی کوردستان وەک نمونە وەرگرین دەبینین کە پێداگیری لەسەر هەندێ خواستی بەدینەهاتوو؛ جگە لە دواخستنی ئامانجەکان هیچ بەرهەمێکی تری نابێت.

جگە لەوەش، رەگەزی گونجان‌و پێکەوە هەڵکردنیش لەم نێوانەدا بوونی نامێنێ، چونکە دەبێ ئەو راستییە باش بزانین کە ئەگەر لایەنێکی ململانێ نەمێنێ ئیتر پێشکەوتنیش لە شوێنی خۆی دەوەستێت‌و کۆمەڵگە باری داینامیکی وەرناگرێ.

کەواتە دەبێت پارتی هەبێت بۆ ئەوەی گۆڕان گەشە بکات، یاخود دەبێ یەکێتی هەبێت بۆ ئەوەی پارتی پارێزگاری لە مانەوەو بوونی خۆی بکات.

دەبێ ئەو سێ باڵە سەکیولارەش هەبن بۆ ئەوەی ببنە هەوێنی دەردان‌و خستنەبازاڕی هزرو رەوتی ئیسلامگەرایی. هەموو ئەو پارتانەی لە کوردستان هەن بەشێوەیەک لە شێوەکان تەواوکەری یەکترن، ئەگەر لایەنێکیان نەبێت ئەوی تر پاساوی گەشەو پێشکەوتن‌و پێشوەچوون لە دەستدەدات.

گۆڕانکاری‌و سەقامگیری کۆمەڵگە
ژیانی سیاسی، لە کۆمەڵگە یان بۆ هەر حزبێکی سیاسی، بریتییە لە بەرژەوەندی ئاڵوگۆڕ وەک بنچینە، دواتریش بریتییە لە دۆزینەوەی رێگاکانی گونجان لە نێوان عاتیفەو پێداویستییە ژیارییەکان. واتە پێداویستییەکانی ئەو ژینگەیەی ژیانی تێدا بەسەر دەبات.

هیچ کاتێکیش بەرنامەیەکی سیاسی یان ئایینی یان هەر رەوتێکی تر ناتوانێ گۆڕنکاری دەستکردی خێرا بەسەر خەڵکدا زاڵ بکات تا کەرەستەکانی پێشکەوتن لە رووەکانی ئابوری‌و بازرگانی‌و دواتریش کۆمەڵایەتی بەشێوەیەکی ئاسایی‌و لە گەشەیەکی هێواش‌و هەڕەمەکیانەدا فەراهەم نەبن، واتە هەر کاتێک خەڵک لە قۆناغی تێربوونی پێداویستییەوە پێی نایە قۆناغی تێرکردنی ئارەزووە لاوەکییەکان، ئەوسا سەرلەبەری پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیش وردە وردە دەست بە خۆگونجاندن دەکەن لەگەڵ ئەو ژینگە نوێیانەی دێنە پێشەوە، بە تایبەتیش پێشکەوتنی پیشەسازی‌و رووکاری شارستانیەت‌و باری تالارسازی ناو شارو هیتر، واتە هەر کاتێک سوڵتانی هۆکارە ئابوورییەکان بەسەر رۆحی یاسا هەڕەمەکییەکان زاڵ بوو، ئەوسا خۆگونجاندن لەگەڵ ژینگە نوێیەکان دروست دەبن‌و ئیتر تاک لە دیلی نەریتی (دوێنێ)وە دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغێکی نوێی دیلبوون کە تێیدا فاکتەرە ئابورییەکان ئاراستەی رەوت‌و پێشکەوتنەکانی دەکەن.

کەواتە گۆڕانکارییە گەورەکان بەشێوەیەکی سەرەکی بە رەگەزی زەمەنەوە گرێدراون، نەک رەگەزی سەپاندن، یان رەگەزی هەڵگێڕانەوی گۆڕانکارییە مێژووییە خۆکردییەکان لە دۆخی ئاسایی پێشوەچوونی خۆیەوە بۆ دۆخی خێراکردن‌و زاڵبوون بەسەر رەگەزی پێشکەوتنی ئاسایی‌و لەسەرخۆی هێواش، چونکە هەر سیستەمێکی کۆمەڵایەتی بریتییە لە دیاردەیەکی دەرەکی بۆ دەردانی پێداویستییەکی ناوکی‌ کە لە ناخی کۆمەڵگەدا هەیە، واتە دەتوانین بەهەمان ئەو مۆتیڤە شاردراوانەی وێنا بکەین کە لەناخی تاکدا هەن‌، هەموو کاتێکیش لەباری ئەکتیڤبووندا نین‌، هەر کاتێک هەڵوێستێکی نەخوازراو رووبەرووی بوویەوە کە چارەسەرێکی عەقلانی پێ نەبێت، یەکسەر دەبێتەوە ئەسیری ئەو مۆتیڤە هاندەرە سروشتییانەی کە لە عەقڵی نەستیدا (لاشعور) هەن.

بۆیە دەبێ سەرکردەکانمان باش بزانن ئەوەی لەگەڵ هەندێ گەلانی جیهان دەگونجێ، مەرج نییە لەگەڵ باری کۆمەڵایەتی ئێمەدا بگونجێ، چونکە فاکتەری بونیادی کۆمەڵایەتی‌و باری عاتیفیانەی خەڵک‌و ئاستی کارتێکردنی ئایین لە ئاراستەکردنی تاکەکان ئەو هێزانەن کە بەشێوەیەکی پەنهانی دوور لە ئیرادەو ویستی تاک فەرمانڕەوایی دەکەن‌و رەوتەکانی دەستنیشان دەکەن. بۆیە گۆڕانکاری فاستفودێک نییە هەر کاتێک حەزت لێی بوو دەستی بۆ بەریت، گۆڕانکاری خۆکردییە، بەشێوەیەکی سروشتی لەناخی کۆمەڵگە سەرهەڵدەدات‌و بەهێواشی لەگەڵ گۆڕانی هۆکارەکانی ئابوری‌و بەرهەمهێنان؛ ئەوانیش دەگۆڕدرێن، چونکە تاکە هێز کە ئاکارو رەفتاری تاک بگۆڕێ بریتییە لە پێداویستییەکانی زەمەن کە زادەی هۆکاری ئابوری‌و پێشکەوتنی شارستانین، هەر ئەو هۆکارو بەرژەوەندیانەشن کە سەقامگیری وەک پێداویستییەکی بنچینەیی پەنای بۆ دێنێتەپێش، چونکە لە سەقامگیریدا بەرژەوەندییەکان دەپارێزرێن، باری ئاساییش توندترو باشتر دەکرێ‌و دەبێتە چەترێک بۆ پاراستنی تۆڕی ئەو بەرژەوەندییە ئاڵوگۆڕانەی نێوان تاک‌و گروپەکانی ناو کۆمەڵگە.

راستە کۆمەڵگە پێویستی بە هەندێ پێشبڕکێ، تەنانەت هەندێ ململانێش هەیە بۆ ئەوەی لە دۆخێکی چەقبەستوو بارێکی داینامیکی وەرگرێ‌و بەهۆیەوە هەندێ رەفتارو ئاکاری نوێش بێنە بەرهەم‌و کۆنەکانیش بخرێنەوە خانەی پاشەکەوتی مێژوویی خۆیانەوە، بەڵام وێڕای بوونی ململانێ؛ دەبێت هێزێکی ئاساییشیش هەبێت بتوانێت پارسەنگی تێکچەقینی ئەو ململانێیانە بپارێزێ، بە پێچەوانەشەوە؛ واتە نەبوونی ئاساییش وادەکات دۆخی فەوزای سیاسی‌و کۆمەڵایەتی زاڵ بێت‌و رەوتەکانی پێشکەوتنی ئاساییانەی خەڵکیش بکەونە دەست نەزانە دڵڕەقەکان.

لە کوردستانیشدا تاکە هێز کە بتوانین پشتی پێ ببەستین بریتییە لە سەقامگیری کە پاڵپشتە بە هێزی ئاساییشی ناوخۆ، ئەگەریش ئەو جیاکارییە لە نێوان ئێمەو دەوروبەر نەما، بە واتای ئەوەیە کوردستانیش دەبێتە نەینەوایەکی دیکەی تژی لە فەوزای سیاسی‌و دارایی‌و کارگێڕی، بەهۆشیەوە ناسنامەی جیاکردنەوەی کوردستان لە دەست دەدرێ‌و ئیتر وڵات دەبێتەوە پارچەیەک لە سازشەکانی نێوان ئەو زلهێزانەی کە هەژموونیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیەو خەریکە نەخشەکان دادەڕێژنەوە.

سەقامگیری لە کوردستان بە پلەی سەرەکی کەوتۆتە دەستی هەولێر، بەڵام هەڵداشتنی ئەو سەقامگیرییەش کەوتۆتە سلێمانی، واتە سلێمانی‌و هەولێر هەرگیز ناتوانن بێی یەکتر باری سەقامگیری کوردستان راگرن، سلێمانی دەتوانێ هەولێر برسی بکات، نەوت راگرێ، ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوانیان نەهێڵێ، کارەبا ببڕێ‌و هیتر، لە هەمان کاتیشدا، هەولێر دەتوانێ سەرجەم خەونەکان ژێرگڵ بکات، فەوزایەک لە وڵات بنێتەوە کە دەیان ساڵی تریش بەهۆیەوە میللەتێک بناڵێنێ، دەتوانێ خۆی بکاتە خاوەن شەرعیەتی دەزگاکانی حکومەتی هەرێم، دەست بەسەر پەرلەماندا بگرێ، سنوری ئیدارەی هەولێر-دهۆک جیا بکاتەوە، بەڵام ئایا ئەوانە چارەسەرن بۆ گەیاندنی گەلێک با ئاواتی سەروەربوونی خۆی؟ ئایا ئەوانە هۆکاری بەردەوامبوونی ئاشتیانەن بۆ بەدیهێنانی سەقامگیری لە ناوچەکە؟

بۆیە سەقامگیری بە بێ لێکتر تێگەیشتنی سلێمانی‌و هەولێر هەرگیز بەدی نایەت، نە سلێمانی دەتوانێ ئاساییشی خۆی بەبێ هەولێر بپارێزێ، نە هەولێریش دەتوانێ بەبێ سلێمانی پاڵکەوێت‌و پێی وابێت ئیتر دەتوانێ هەموو کوردستان‌و بەرهەمەکەی بە تەنیا بۆ خۆی زەوت بکات، هەردووکیان تەواوکەری یەکترن، هەردووکیان دوو بڕگەی یەک هاوکێشەی نەتەوەیین، بە هەردووکیانیش سەقامگیری‌و ئاساییش بەرپا دەبێت‌و بە هەردووکیانیش دەوڵەتی کوردستان دادەمەزرێت، کەواتە نە پارتی دەتوانێ یەکێتی‌و گۆڕان لە سەرجەم پڕۆسێسی سیاسی‌و دیپلۆماسی‌و ئابوری کوردستان دوور بخاتەوە، نە یەکێتی‌و گۆڕانیش دەتوانن پەنجەکانی پارتی تێک بشکێنن، هەردووکیان دوو دەستی یەک جەستەی نەتەوەیەکن کە دەبێ هەرسێ لا هەبن‌و ئیسلامییەکانیش پۆشاکیان بێت بۆ ئەوەی کۆمەڵگە بارێکی داینامیکی وەرگرێ‌و پێشکەوێ.

ئازاد وەرتی
٢٠١٦/٧/٣١
هەولێر

Print Friendly

کۆمێنت بنوسە

نوسینی کۆمێنت

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *